– Een schilderij als waarschuwing: plundering leidt nergens toe.
– Wie is die man op de voorgrond, zo haarscherp geschilderd, bijna gefotografeerd?
– Kijk, zijn naam staat erbij: Chéri Samba.
– Dat is toch de beroemdste van de generatie Congolese volksschilders?
– Mm, in dat inferno om hem heen blijkt hij de enige die sereen blijft.
– Je vergeet die huilende jonge man op zijn knieën links achter hem.
– Precies. Wat een levendig, kritisch realisme.
– Sociaal-realisme?
– Als die term nog niet verkeerd bezet was, dan zou hij hier van toepassing zijn. Maar je weet dat het sociaal-realisme in het Oostblok vals realistische, door de staat gewenste propagandakunst was.
– Zie je wat die plunderaar in battle-dress tegen Samba zegt: 'Tu n'as rien eu toi? Tu es vrai inapte toi!!'
– En Samba's reactie, in een tekstballon als in een strip: 'Je regrette beaucoup parce que vous ne savez pas le danger de ce que vous faites.'
– Een kunstenaar met een boodschap, waar zie je dat nog?
– Hier dus, au Congo!
– Vind je 't mooi?
– Dat lijkt me de verkeerde vraag. Vraag je zoiets bij Picasso's Guernica ook? Intrigerend vind ik het, de compositie best geslaagd en die kunstenaar als integere figuur te midden van een massa plunderaars, je moet er maar op komen.
– Doet me aan Ensor denken, die zich ook vaak als Christus presenteerde. Of aan de kruisdraging van Jeroen Bosch in Gent.
–'Heer, vergeef het hen, want ze weten niet wat ze doen.'– Het bijna naïef figuratieve boeit me. Het wordt hier weer aanvaardbaar, nadat het in de 20e-eeuwse kunst zolang in het verdomhoekje heeft gezeten.
– Waarom zeg je 'bijna' näiëf?
– Tja, deze schilders lijken me niet van gisteren. Ze weten verdomd goed wat de problemen van hun land zijn. En ze brengen ze in beeld, ze duwen hun kijkers met de neus op de realiteit.
– In een stijl die iedereen begrijpt ...
– Je weet toch wat 'realistisch' betekent? Een schilderij dat lijkt op de weergave zoals we die van andere realistische afbeeldingen kennen.
– Met het probleem dat we tientallen wijzen van voorstelling kennen ... De ene heft de andere op.
– Zouden ze zich daar in Congo bewust van zijn? Misschien schuiven ze die westerse kunstproblematiek bewust opzij. Geen tijd voor fundamenteel schilderkunstig onderzoek. Er zijn andere katten te geselen.
– Ze willen óverkomen, denk ik. En dus orïënteren ze zich op de voorstellingswijzen die de meeste mensen kennen: het reclamebord, de strip. Soms zelfs opgesplist in opeenvolgende taferelen, zoals bij dit verhaal over Mobutu's fameuze en waardeloze biljet van 5 miljoen Zaïre. Leuk dat de tentoonstellingsmakers er zo'n biljet hebben bijgehangen. Van ready made gesproken ...
– Ja, en ik westerse kunstliefhebber maar vergelijken met Bosch en Picasso en Tuymans.
– Tuymans??
– Die heeft toch ook een aantal schilderijen over Congo geschilderd? Mwana Kitoko, onze frêle blanke Boudewijn op bezoek daar, en dat luipaardenvel op de grond?
– Raadselachtige, cryptische schilderijen, heel suggestief maar ook heel open, veelzinnig.
– Precies. Deze Congolezen schilderen veel meer rechttoe rechtaan.
– Grappige gedachte: dat men bij ons zo direct over de bankcrisis zou schilderen, of over BHV ...
– Dat laten wij aan de politieke cartoonisten over.
– Netjes opgeborgen in de krant. Onschadelijk gemaakt. Narrenvrijheid.
– Dit lijkt me meer kunst voor op straat of in gemeenschapshuizen. Als ze niet in Europese verzamelingen verdwijnt.
– Heb je die optocht aan de overkant gezien? Die steunbetoging tegen Aids?
– Je moet vooral het Franse opschrift op het spandoek lezen: 'Marche de soutien pur la campagne contre le Sida'.
– Vandaar dat vrouwen en mannen met beha's zwaaien! Geestig, die woordspeling. Tegelijk is het een schilderij met een overduidelijke boodschap, ideële reclame of beter anti-reclame.
– De teksten spreken boekdelen: niet alleen een waarschuwing tegen vrijen zonder condoom, maar ook tegen lichtgelovig vertrouwen in zogenaamde geneesmiddelen die niet werken: 'AZT, Tritherapie, rifadine, ethamboivid/zalcitabine, zidovudine, tamivudine, MM1, MM2, het gebed, ...etc... etc... al die geneesmiddelen zijn niets anders dan kalmeermiddelen.'
– Het zogenaamde aids-vaccin MM1 was een prestigeproject van Mobutu, die er zichzelf eeuwige roem mee hoopte te geven. Niet meer dan een 'wonderpoeder', kwakzalverij.
– Niet alle schilderijen zijn stripachtig of cartoonesk.
– Nee, boven hangt een apocalyptisch visioen van Bodo: Vliegtuigcrash in Kinshasa.
– Vliegtuigcrash? Daarvoor hoe je niet in Kinshasa te zijn, die komen overal voor.
– Hier was het toestel dat crashte bij het opstijgen overladen. De luchthaven van N'Dolo ligt midden in Kinshasa en op het eind van de landingsbaan is een markt.
– Je kunt je het bloedbad voorstellen. Die onderste strooks 'corps morcelés' is hallucinant geschilderd.
– In de rechter benedenhoek heeft de schilder een bijbelcitaat geschreven: 'Want alle stervelingen zijn als gras en heel hun pracht is als een bloem op het veld. Het gras verdort, de bloem valt af.'
– Zingeving aan het zinledige.
– Of een aanklacht?
– Zoals een van de eerste schilderijen in deze tentoonstelling: 17 jan. 1961. Het einde van een held.
– Naïef van schilderwijze en compositie. Een douanier Rousseau die verder gaat dan bloemen, leeuwen en bijtjes. Een mokerslag, dichtbij huis.
– 'Tué par Bob-Denard' staat eronder. Is die moord niet nog altijd onopgehelderd?
– Er hangen verschillende schilderijen over Lumumba. Eigenlijk moet je ze chronologisch van rechts naar links bekijken, dus tegen onze leesrichting.
– Daar zeg je wat. Van rechts naar links.
– 'Ze weten verdomd goed waar ze aan toe zijn', zei J. me daarnet toen hij hier in de tentoonstelling rondliep. En hij verwees naar een oud-missionaris die hem vertelde dat de altijd lachende Congolees maar schijn is: eronder schuilt veel pessimisme.
– Je zou voor minder pessimistisch worden.
– Heb je in de andere tentoonstelling, met hedendaagse kunst, dat schilderij van Sapin-Art over het volk en de volksvertegenwoordiger gezien?
– 'L'elu du peuple' met die halfnaakte vrouw op schoot?
– Ja, ondanks zijn gsm een tijdje onbereikbaar voor degenen die in nood zijn.
– Tiens, waar zijn we?
O Congo, 50 jaar onafhankelijkheid in 50 schilderijen en Futur Congo, de Warande, Turnhout (tot 6 juni 2010)
