Ik zou ze niet te eten willen geven, de tijdgenoten die met hun mobieltje dwepen, beweren niet meer zonder te kunnen, het object koesteren, personaliseren en thuis in een doorzichtig opblaasbaar zeteltje laten uitrusten. Bereikbaarheid, vrijheid, permanente verbondenheid: een stap dichter bij de vroeger aan God toegeschreven alomtegenwoordigheid?
Elke uitvinding heeft zijn schaduwzijde. Onder het mom van efficiëntie wordt wie vandaag een firma of instelling opbelt, eerst letterlijk aan het lijntje gehouden. Vroeger kreeg je minutenlang veel te luid Vivaldi's Vier jaargetijden te horen (of iets van lager allooi), nu en dan onderbroken door de nuchtere mededeling 'Er zijn x wachtenden voor u'. Wie de secundaire deugd 'geduld' in zijn opvoedingspakket had meegekregen, voelde een innerlijke tweestrijd tussen de wil om niet op te geven en de irritatie over wat dit 'gesprek' wel zou gaan kosten.
Tegenwoordig pakt men het interactief aan. De beller krijgt een reeks vragen voorgeschoteld en mag met de druktoets zijn keuze bepalen. Spreekt u Nederlands, Frans of Engels? Wilt u de klantendienst? Wenst u informatie? Onze hersteldienst? Hebt u een commerciële of een technische vraag? Softwarematig of hardwarematig? Welk type toestel hebt u? Je zou denken: heel wat werk verzet vóór je echt iemand aan de lijn krijgt. Als het zover is, klinkt onverstaanbaar, vaak ademloos, een naam. De beller heeft zich nauwelijks voorgesteld of hij wordt naar een nummer gevraagd dat hij vervolgens in het computersysteem hoort intikken. De stem aan de andere kant van de lijn heeft duidelijk weinig geduld. Het vereist een behoorlijke portie zelfwaardegevoel je na zo'n telefoontje nog een mens te voelen en niet een overbodig aanhangsel. Een storend relict uit een voorbije tijd.
Was het vroeger beter? De Münchense komiek Karl Valentin (1882-1948) heeft zo'n vijfenzeventig jaar geleden een sketch op grammofoonplaat opgenomen die nog steeds zo overtuigend overkomt dat hij wel uit het leven gegrepen moet zijn. 'Buchbinder Wanninger' heet hij. De man belt beleefd en bescheiden, zijn status kennend, het bouwbedrijf Meisel & Co. op om te melden dat de boeken zijn ingebonden. Of hij ze samen met de rekening mag opsturen? Bij de receptie wordt hij uiteraard doorverbonden, met het secretariaat. Onderdanig herhaalt hij zijn vraag. Wordt doorverbonden met de directie. Zijn formulering wordt wat onzekerder: 'de dinges ..., de boeken'. De directie verbindt hem door met de administratie.
De mevrouw daar raadt hem resoluut aan doorkiesnummer 33 te vormen. Dat kan hij zelf (hé, toen al interactief). Daar wordt opgenomen – zijn we terug bij af? – met 'Baufirma Meisel und Co.' Van nu af verwijst boekbinder Wanninger, steeds aarzelender, eventjes naar vorige contactpersonen: 'zoals ik de anderen gezegd heb'. Indruk maakt het niet. Ingenieur Plaschek zal hem kunnen helpen. Die vernufteling neemt zelfbewust op, omgekeerd evenredig met Wanningers stilaan bijna broddelende spreekwijze. Stotterend en misplaatst plechtstatig vraagt hij of hij de rekening mag 'offerieren'. Nee, zegt Plaschek, u moet bij architect Klotz zijn. De architect blijkt er evenmin over te gaan, maar de directeur zal ervan weten. 'Die is vandaag niet in de fabriek, maar ik schakel u door naar zijn woning.' (Wat een bereidwilligheid.) De directeur: 'Ik hou me niet bezig met die dingen. Misschien moet u bij afdeling 3 zijn. Ik schakel u door.'
Wanninger is intussen haast zijn identiteit kwijt: 'der Ding ist hier ...'; hoe heet hijzelf ook weer? Zijn verzoek, aanvankelijk amper drie zinnen, vertakt zich in uitgebreide hoofd- en bijzinnen. Dat ik u zou willen vragen of ik u mag meedelen dat (etcetera, etcetera). 'Ik verbind u met de boekhouding.' Onverminderd beleefd en geduldig, tot de onderdanigheid zelf verschrompeld, legt Wanninger zijn vraag voor. 'Zo, zijn de boeken nu eindelijk klaar!!' reageert een dragonder van een vrouwenstem. 'Brengt u ze morgenochtend ...' – dan rinkelt op de achtergrond een bel. 'Het kantoor is gesloten. Belt u morgen terug.' Einde gesprek. Boekbinder Wanninger, geprogrammeerd in voorkomendheid en zijn maatschappelijke plaats kennend, put zich nog uit in excuses, dankuwels, tekenen van begrip en instemming. En laat, na een korte pauze, bijna onhoorbaar stilletjes, twee scheldwoorden horen: Saubande, dreckade.
Het telefoongesprek heeft bijna zes minuten geduurd. Hoe pijnlijk de situatie ook is, het is heerlijk naar Karl Valentin te luisteren. Nog heeft hij in de Duitse theater- en literatuurgeschiedenis geen volledig burgerrecht verkregen, maar hij werd wel op handen gedragen door zo verschillende schrijvers als Brecht en Beckett. 'Humor ist, wenn man trotzdem lacht', zei Wilhelm Busch. Desondanks. En voor wie het plezier van de tekst niet voldoende is: 'De knechten zullen hun meesters verlossen' (Canetti). Tenzij die verkeerd verbonden zijn.
