plattegr

In Kasterlee dook een waardevol manuscript uit 1717 op bij een weduwe die vroeger de huishoudster was van een Ukkelse pastoor. Niemand heeft het boek de afgelopen 90 jaar gezien. De familie van de huishoudster wilde het Encronologium Episcoporum eerst overmaken aan het archief van het Antwerpse bisdom, maar trok die belofte in. De politie onderzoekt nu wie de rechtmatige eigenaar is van dit unieke stuk: de meid of de beroemde Antwerpse familie Cogels.

 

Het manuscript is vooral waardevol voor de illustraties. Hier een beeld van de parochie van Sint-Jacobs. (Foto FelixArchief)

Het manuscript is vooral waardevol voor de illustraties. Hier een beeld van de parochie van Sint-Jacobs. (Foto FelixArchief)

Het leek een verhaal met een happy end te zullen worden. Turnhoutenaar Marcel Gielis, emeritus docent Geschiedenis van Kerk en Theologie aan de Universiteit van Tilburg, komt eind januari op het spoor van een waardevol manuscript dat al meer dan 90 jaar spoorloos is.

De vondst gebeurt – zoals wel vaker – puur toevallig. Professor Gielis wordt door een bestuurslid van Familiekunde Vlaanderen getipt dat een weduwe die in Kasterlee woont een opmerkelijk boek (in twee delen) bezit. Na een plaatsbezoek en een paar telefoontjes blijkt dat het gaat om Encronologium Episcoporum, Decanorum et Canonicorum Cathedralis Basilicae Marianae Antverpiensis van Petrus Henricus Goos. Het gaat om een zogenaamd convoluut (een bundeling manuscripten) uit 1717, rijkelijk geïllustreerd met tekeningen, gravures, kaarten en plattegronden.

Het boek vertelt voornamelijk de geschiedenis van het bisdom Antwerpen. Het omvat een biografie van de eerste bisschop en zijn opvolgers, biografieën van kanunniken van het kapittel van de kathedraal van Antwerpen en een lijst van parochies van het bisdom en van de eigendommen van de kerkfabriek.

“Het manuscript maakte op mij een overweldigende indruk door de uitermate verzorgde kalligrafie,de ingeplakte gravures en houtsneden, de formidabel mooi getekende plattegronden en de tekeningen van gebouwen,” zegt Gielis, die contact opnam met bisdomarchivaris Jos Van den Nieuwenhuizen. Die zette hem op het goede spoor. Het manuscript werd in 1923 voor het eerst (en het laatst) beschreven door de Antwerpse stadsarchivaris en -historicus Floris Prims. In Bijdragen tot de Geschiedenis beschrijft hij wat hij noemt ‘een Kataloog van de kerken, kloosters, godshuizen, enz…‘ van ‘Kerkelijk Antwerpen’. Hij nam ook foto’s van een aantal pagina’s in het boek, zodat professor Gielis met zekerheid kon vaststellen dat de twee boeken in Kasterlee, wel degelijk dezelfde zijn als de boeken die door Prims werden beschreven. De foto’s bij dit artikel zijn reproducties van de foto’s uit 1923.

Een pagina uit het 'Encronologium Episcoporum, Decanorum et Canonicorum Cathedralis Basilicae Marianae Antverpiensis' van Petrus Henricus Goos. (Foto Stadsarchief Antwerpen)

Een pagina uit het ‘Encronologium Episcoporum, Decanorum et Canonicorum Cathedralis Basilicae Marianae Antverpiensis’ van Petrus Henricus Goos. (Foto Stadsarchief Antwerpen)

Prims vermeldt dat het manuscript in 1923 door de bekende familie Cogels (van de Cogels-Osylei) “in hare archieven bewaard” werd. Hoe komt het dan bij een huishoudster in Kasterlee terecht?

Van de boekenkast naar de zolder

De huishoudster in kwestie is de weduwe V.L-O. Zij diende bij de Ukkelse pastoor-deken André Hendrix(1925-1997). Hij volgde pastoor-deken Thierry Cogels op na diens dood in 1976. Het was Cogels die het manuscript meer naar Ukkel had gebracht.

Hendrix verhuisde na zijn pensioen, samen met zijn huishoudster naar Turnhout. De boeken die in de bibliotheek van de dekenij stonden, waaronder het Encronologium Episcoporum, verhuisden mee. Na het overlijden van de pastoor belandden ze op de zolder van mevrouw VL-O, die ondertussen bij haar zoon in Kasterlee woont. Het is die zoon die de twee boeken vond op zolder tijdens de verhuis van zijn moeder.

Wie is dan de rechtmatige eigenaar van dit uitzonderlijke manuscript? “Dat is geen eenvoudige kwestie, “ zegt de archivaris van het aartsbisdom Mechelen-Brussel, Gerrit Vanden Bosch. De weduwe stemde in met de overdracht, op voorwaarde dat de bisschop zelf de boeken zou komen ophalen in Kasterlee én een mis zou opdragen tijdens haar uitvaart.“Normaal is iemand die iets bezit er ook de eigenaar van, tenzij het tegendeel kan worden bewezen. De huishoudster kan zeker niks worden aangewreven. Zij heeft gewoon de boeken bewaard toen pastoor Hendrix overleed. Die heeft misschien ook niks verkeerds gedaan. Toen pastoor Cogels overleed in 1976 was het aan de familie-Cogels om de nalatenschap te recupereren. Thierry Cogels liet echter geen testament na. Het feit dat pastoor Hendrix het boek meenam naar Ukkel, betekent ook niet per se dat hij het gestolen heeft. Hij kan te goeder trouw gehandeld hebben.”

‘Mis op mijn begrafenis’

De weduwe stemde in met de overdracht, op voorwaarde dat de bisschop zelf de boeken zou komen ophalen in Kasterlee én een mis zou opdragen tijdens haar uitvaart.

Marcel Gielis had een ontmoeting met de familie van de huishoudster. Die leidde tot een eerste afspraak dat het manuscript naar het archief van het bisdom Antwerpen zou worden gebracht. De weduwe stemde daarmee in, op voorwaarde dat de bisschop zelf de boeken zou komen ophalen in Kasterlee én een mis zou opdragen tijdens haar uitvaart.

Er werd een afspraak gemaakt met de privé-secretaris van de bisschop, Olivier Lins. Die zou op 7 februari de boeken gaan ophalen, maar twee dagen daarvoor liet de zoon van de weduwe plots weten dat “ze van gedacht veranderd was”. Het manuscript werd “ter inzage gegeven aan iemand anders”, zo kreeg Gielis te horen.

Prompt startte een race tegen de klok. Het kabinet-Schavliege werd gecontacteerd met de vraag of het manuscript kon worden opgenomen in de zogenaamde Topstukkenlijst. Dan zou het een grote mate van bescherming genieten, de Vlaamse overheid zou voorkooprecht krijgen en het zou niet kunnen worden verkocht aan het buitenland.

Gerrit Vanden Bosch: “Het werd al snel duidelijk dat dit een doodlopend spoor was. De procedure om op die lijst te geraken is erg tijdrovend. Bovendien was er weinig animo om een boek dat vooral een lokale Antwerpse betekenis heeft, te laten erkennen als Vlaams topstuk.”

Ook de familie-Cogels werd gecontacteerd. “Die viel compleet uit de lucht. Ze wist niet dat hun oom Thierry Cogels dat manuscript in zijn bezit had. Ze gaven ook te kennen dat – wanneer zou blijken dat zij er de rechtmatige eigenaars zouden zijn – het manuscript best in een openbare erfgoedinstelling zou worden bewaard. Bij voorkeur het Antwerpse stadsarchief of het archief van het bisdom Antwerpen.

Het bisdom Antwerpen houdt zich ondertussen op de vlakte in deze zaak. Woordvoerder Olivier Lins: “Wij ondernemen op dit moment geen stappen om het manuscript in bewaring te krijgen in ons archief. Het gaat uiteraard om een erg belangrijk stuk, maar wij hopen dat de eigenaars ermee zullen instemmen dat het ter beschikking komt van de gemeenschap.”

Gerrit Vanden Bosch: “Het belangrijkste is dat het manuscript weer boven water komt, dat het contact met de familie van de huishoudster wordt hersteld.Gerrit Vanden Bosch: “Het belangrijkste is dat het manuscript weer boven water komt, dat het contact met de familie van de huishoudster wordt hersteld. Of er dan onderhandeld kan worden over een aankoop? Zover zijn we nog lang niet. Onderhandelen kan alleen in een sfeer van vertrouwen.”

Politie

Of dat vertrouwen snel hersteld zal zijn, valt nog te bezien. Toen duidelijk werd dat de familie van de huishoudster niet van plan was om het manuscript zomaar aan het bisdom over te dragen, trok Marcel Gielis naar de politie van Turnhout om aangifte te doen. Dat gebeurde op 10 februari.
Sindsdien is elk contact met de familie VL-O verbroken.

Familiewoordvoerder Chris Falleyn, een schoonbroer van de zoon van de weduwe, bevestigt aanApache.be dat de politie in Kasterlee is geweest. “Ik ben nu een verdachte en wens over deze zaak niet te communiceren,” zegt hij. “Als de betwisting over de rechtmatige eigenaar uitgeklaard is, mag je mij wel terug contacteren.”

Op de vraag waarom de familie terugkwam op de belofte om de boeken aan het bisdom te geven, wil Falleyn niet ingaan. Hij wil ook niet dat foto’s die hij nam van het boek – en die onomstotelijk aantonen dat het wel degelijk om het Encronologium Episcoporum gaat – worden gepubliceerd.

De plattegrond van de OLV kathedraal in Antwerpen. (anonieme kopie naar een tekening uit 'Encronologium Episcoporum' (Foto RV)

De plattegrond van de OLV kathedraal in Antwerpen. (anonieme kopie naar een tekening uit ‘Encronologium Episcoporum’ (Foto RV)

Hoeveel is het Encronologium Episcoporum, Decanorum et Canonicorum Cathedralis Basilicae Marianae Antverpiensis waard? Specialisten die door Apache.be gecontacteerd werden, spreken elkaar flagrant tegen. De schattingen variëren van 2.000 tot 150.000 euro. Zoals steeds in dit soort dossiers is het noemen van prijzen erg delicaat, niemand laat het achterste van zijn tong zien. De belangen van potentiële kopers en verkopers liggen – per definitie – ook mijlenver uit elkaar.

“De erfgoedwaarde is in elk geval onschatbaar,” zegt Gerrit Vanden Bosch. “Dit manuscript behoort tot ons collectieve patrimonium. Het zou passend zijn als het uiteindelijk in een openbare instelling terechtkomt.”

apache

Dit artikel verscheen eerder op www.apache.be, de nieuwssite voor diepgaande onderzoeksjournalistiek