RECENSIE: Jan Vaerten in de Warande
door de redactie · 10 september 2009
Een eeuw geleden werd in Turnhout kunstenaar Jan Vaerten geboren. Op verschillende plaatsen (Beerse, Rijkevorsel, Mol, Turnhout) is de geboortedag met tentoonstellingen in de kijker geplaatst. Toen hij om zijn revolterende aard het Sint-Jozefscollege moest verlaten, werd hij een gewone huisschilder in dienst van zijn oom. Jan had echter bijzondere belangstelling voor de schilderkunst en ging even studeren aan de stedelijke academie. Ook bij de Turnhoutenaar Albert Van Dyck die in Schilde woonde, ging hij in de leer. Jan zag dat zowel aan de academie als daarbuiten de Kempen haast de enige inspiratiebron was voor kunstschilders. Schilderscholen van Oud -Turnhout, Wechelderzande en Mol werden aangetrokken door de schrale streek met de bescheiden hoeven, den, heide en vennen, zwijgzame mensen en schuchtere jeugd. De samenhang in de oude Kempen van mensen, natuur en streekbeeld ging aan Jan grotendeels voorbij. Hij stak zijn neus in boeken. Literatuur, kunst, filosofie en geschiedenis trokken volop zijn aandacht en ging naar Parijs. De romantische facetten van het tanend landschap hadden volgens hem weinig gemeen met de realiteit. “Nu de mens meer en meer vertrapt wordt en ontkend wordt in de hedendaagse technologische wereld, moet de kunstenaar met zijn vorm en kleurenweelde de inhoud van het probleem zijn en niet-zijn verdedigenâ€, zei hij ooit. “Marcuse heeft het verwoord als de één dimensionale mens.†Jan schreef een essay over Kunst is als inhoud een levenshouding. Hij zette zich af tegen de inhoudelijke leegte van vele schilders. “De kunstenaar zal een aparte vorm zoeken om zijn transcenderende inhoud uit te drukkenâ€, voegde hij er aan toe. “ Hij zal zo getuigenis afleggen tegen de wereld van overheersing.†Deze visie betekent helemaal niet dat de kunstenaar Vaerten zijn omgeving met zijn geliefde mensen niet waardeerde. Integendeel, familie, vrienden en gewone dingen en dieren bleken geliefde onderwerpen. Jan wilde zich profileren en anders zijn. Die opvatting werd een zoektocht en eiste volgens hem een eigen stijl. Zo hield hij er aan om symbolisch, suggestief, steeds sterk expressief uit de hoek te komen en trachtte exact registreren wat hij zintuiglijk waarnam en bij de mensen uit zijn omgeving zich afspeelde. “ Jan is nooit een bevallig kunstenaar geweestâ€, beaamt de Duitse kunstrecensent Wolgang Frieben. “Hij behaagt niet en klaagt aan, geeft een spiegelbeeld van de mens met vrees, wensen, driften, en dromen. “ Jan huwde in 1942, werd vader van drie kinderen en moest kost wat kost leven van de verkoop van zijn werken. Het was een keiharde zware tijd, zelfs oorlogstijd. Hij schilderde en tekende veel, veelal op klein formaat, hield in Sint Niklaas in 1941 zijn eerste tentoonstelling, verkocht haast voor een appel en een ei, had gelukkig een paar mecenassen. Kunst creëren om den brode houdt in dat tussen de diverse kunstwerken het niveau van kwaliteit ook divers kan zijn. Vele werken werden zelden of nooit getoond. Tussen de uitschieters naar boven gelden ongetwijfeld doeken over het verleden. De vreselijke oorlogstijd werd op een paar van zijn mooiste doeken kleurrijk weergegeven. De vreugde van het vredegevoel wordt gekoppeld aan de symboliek op een sterk expressieve wijze. Jan was in de eerste plaats een bijzonder expressief schilder. Hij voegde accenten van het impressionisme, het pointillisme, surrealisme, luminisme, symbolisme , vooral expressionisme toe aan zijn eigen wijze van konterfeiten. Jan werd in 1951 leraar tekenen aan het Hoger Instituut voor Schone Kunsten van Antwerpen omwille van verbazende tekentechniek die in bepaalde doeken dominant blijkt. Jan verwierf meer en meer bekendheid, nam deel aan een paar internationale biënnales. De vermaarde wetenschapper en kunstliefhebber Dr. Paul Jansen zei :†Ik heb nooit begrepen dat kunst en wetenschap twee zeer onderscheiden, bijna tegengestelde domeinen zijn van de menselijke geest. Beide beogen de veredeling van het leven, beide zijn op een weg zonder eindpunt. Jan Vaerten engageert zich artistiek in mijn opvatting. Hij is een zeldzaam lichtspoor. “ Tot 4 oktober is de tentoonstelling van het vroege werk van Jan Vaerten te zien in de Warande.
Fons De Cat
